Değerlendirme

Ülkemizde Gemi Geri Dönüşüm Sektörü

Yaşar Duran Aytaş
Denizcilik Müsteşarlığı Gemi İnşa ve Tersaneler Genel Müdürü

Gemi geri dönüşüm sektörü ekonomik ömrünü tamamlamış gemilerin seferlerden çekilmesi ve yerlerine yeni tonajda gemilerin getirilmesi, daha güvenli ve çevreye duyarlı, daha fazla işletme verimi olan, denizcilik risklerini daha aza indiren tabii bir teknolojik süreç içinde yerini bulmaktır. Gemi geri dönüşümü, hurdanın geri dönüştürülmesi ve yeniden kazanılması faaliyetinin ilk halkasında yer alan bir sektördür. “Geri dönüşüm-Yeniden Kazanım” teriminin anlamı, kullanım dışı kalan nesnenin, yani çöpün ya da hurdanın hammadde olarak kullanılıp yeniden imalata katılmasıdır.


Ülkemizde Gemi Geri Dönüşüm Sektörü


Gemi geri dönüşüm sanayi, Aliağa bölgesinde bulunan demir çelik fabrikalarına hammadde üretmek üzere 1976 yılında Aliağa İlçesi, Arapçiftliği Mevkiinde Taşlı Burun ile Ilıca Burun arasında kurulmuştur. Söz konusu bölge 7.10.1974 gün ve 7/8951 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile Gemi Söküm Organize Sanayi Bölgesi olarak ilan edilmiştir. 1300 metrelik sahil şeridinde 20 firma 25 parselde faaliyet göstermektedir. 1800 çalışanı ve yan kuruluşları ile toplam 8000 kişiye iş imkanı sağlamaktadır. Ayrıca, 11.5.2004 tarih ve 25459 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile Kilimli-Alacaağzı Mevkiinde, bir kısım alan Gemi Söküm Bölgesi olarak tespit edilmiş ve tahsisi uygun görülen firma tarafından Maliye Bakanlığı’ndan kiralama yapılarak yatırımlara başlama aşamasına getirilmiştir. 


Ülkemizde Gemi Geri Dönüşüm Sektörünün Gelişimi

Ülkemizde gemi geri dönüşüm aktiviteleri 1974 yılından bu yana yaklaşık 34 yıl boyunca inişli çıkışı bir yol izlemiştir. Sektörün Aliağa’da varlığından bu yana;


-Sektöre teşvik olması amacı ile, hurda gemi ithalatı için gümrük vergilerinde muafiyet tanınmıştır

-İstanbul’da olan dernek ve yönetimi Aliağa’ya getirilmiştir

-Atık yönetim merkezi kurulmuştur

-2000 yılından bu yana tesislerin çevre, iş sağlığı ve güvenliği, atıkların bertarafı ve değerlendirilmesi ile denizcilik konularında kamu otoriteleri olarak müsteşarlığımız, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, TOKİ ve Çevre ve Orman Bakanlığı ile birlikte büyük bir uyum ve işbirliği anlayışı içerisinde önemli çalışmalar yapılmıştır

-Bu çalışmalarda tespit edilen eksiklik ve aksaklıklar, firmaların faaliyetlerini durdurmadan, olabildiğince sürdürülebilir bir         politika çerçevesinde yapılmıştır

-Bu çalışmaların sonucunda, gemi geri dönüşüm sanayiinin yapması gereken yatırımları gerçekleştirebilmesi için 

müsteşarlığımızdan talep ettikleri kira sürelerini 5 yıldan 20 yıla çıkartılmasının sağlanması hususunda TOKİ Başkanlığı ile         sürdürülen uzun bir çalışma sonucunda mart 2006 tarihinde mutabakat sağlanabilmiş ve 20 yıl süreli kiralamalar yapılmıştır 

-Bölgedeki kiralama süreleri 5 yıldan 20 yıla çıkartılmasıyla yatırımlar hız kazanmış ve 19 adet firmaya Çevre ve Orman         Bakanlığı’nca İşletme Lisansı, Gayri Sıhhi müesseselere ait açılma müsaadesi, işyeri kurma izni ve işletme belgesi alınması şart         koşularak müsteşarlığımız tarafından ise Gemi Söküm Yetki  Belgeleri verilmiştir.

-Periyodik olarak bölgede çalışan işçilere iş sağlığı ve güvenliği, yangın, asbest ve ilkyardım eğitimleri aldırılmaktadır

-Makine Mühendisleri Odası ile protokol yaptırılarak her üç aylık periyotlarla çalışan vinç ve kompresörlerin kontrolleri         yaptırılmaktadır

-Verem Savaş Derneği ile protokol yaptırılarak her 6 ayda bir işçilerin akciğer grafikleri çektirilmektedir

-Atık yönetim merkezi dahilinde bir laboratuvar oluşturularak kimyager istihdam edilmiştir


Gemi Geri Dönüşüm Safhaları

Gemi Söküm Yetki Belgesi, müsteşarlığımız tarafından yönetmelikteki kriterlere uygun olan firmalara verilir. Bu kriterlerin başında Gemi Söküm Bölgesi’nde yer sahibi olunması vardır. Sonrasında emniyetli bir şekilde işin yapılabilmesi için gerekli olan teknik altyapı, çalışan personel için sosyal tesisler, çevre düzenlemesi, çevre ve insan sağlığını koruyacak önlemlerden ibarettir. Bölgede yer sahibi olan firmalar Gemi Söküm Yönetmeliği’nde belirtilen kriterleri yerine getirmesinin akabinde müsteşarlığımıza başvurarak 

Gemi Söküm Yetki Belgelerini alırlar.


Gemi Söküm Yetki Belgesi alan firma gemi sökmek için pazar arayışına girer. Bu aşamadan sonra müteşebbisin izlediği yol şöyledir;

-Gemi araştırmalarını firmalar kendileri veya bu işleri yapan aracı kurumlar vasıtasıyla yapabilmektedirler
-Ön görüşmeler sonucu olumlu olan geminin ekspertizi için harekete geçilir. İlk aşamada geminin fiziksel kontrolü yapılır
-Aliağa Gemi Söküm Bölgesi demir yeri teslimi (CIF) veya bulunduğu limanda teslim (FOB) şeklinde kontrat düzenlenir
-Gemide herhangi bir sıvı atık mevcut ise mutlaka bu atıkların gemiden alınarak gaz free işlemi yapılması gerekir. Gas Free belgesi alındıktan sonra hurdaya ayrılmış olan gemiye tek seferlik yola elverişlilik belgesi düzenlenir. Çalışan gemileri genelde CIF olarak teslim almayı tercih edilmelidir
-Gemi kendi gücüyle geliyorsa geminin son hali, yedekte geliyorsa geminin ve römorkörün son hali, bağlanan zincir ve halatların durumu denetlendikten sonra yola elverişlilik belgesi alınarak işlemler tamamlanır. Son olarak limanda bulunan gümrük kontrolünden de geçirilerek gemi kapatılır ve Aliağa’ya doğru geminin son seferi başlar
-Geminin kalkış limanından Aliağa Gemi Söküm Bölgesi demir yerine kadar süren zaman dilimi belirlenir ve bu zaman zarfı içerisinde firmalar sahalarındaki teknik düzenleri gözden geçirerek gerekli hazırlıkları yapar. Geminin bildirildiği ETA’sından bir gün önce Liman Başkanlığı, Deniz Polisi, Sahil Sağlık ve Gümrük Muhafaza Müdürlüğü’ne gerekli müracaatlar, acenteler vasıtasıyla yapılır
-Geminin ve römorkörün Aliağa demir yerine demirledikten sonra ilk kontrolü deniz polisi, sahil sağlık ve gümrük muhafaza memurlarınca yapılır
-Geminin karaya vurdurma işlemi için römorkör personeline yardımcı olunması gerekmekte olup, çekim halatlarını söküp, yine verilecek olan naylon veya ipek halatları alıp-verecek hızlı ve personelin gemi üzerine çıkartılması gerekmektedir. Gemiyi karaya vurdururken iki yöntem vardır. Birincisi, geminin pruvasından verilen ipek veya naylon halatı alan römorkör gemiyi hızla karaya doğru çekerek, 100-200 metre kala halatı bırakarak hızlı bir manevra ile geminin önünden kaçması şeklindedir. İkinci yöntem ise, eğer römorkör yeteri kadar güçlüyse Amerikan sistemi denilen, geminin vasatla kıçı arasından bordolanması şekliyle olur. Bu yöntem özellikle tercih sebebi olup, az hatayla kıyı koordinatına oturur. Gemi çalışarak geldiyse, vurdurma işleminde sadece kaptana işaret verilmesi yeterli olacaktır
-Sorunsuz bir şekilde gemiyi karaya vurdurduktan sonra ilk iş gemiyi emniyete almaktır
-Söküm öncesi dernek bünyesinde faaliyet gösteren Atık Yönetim Merkezi tarafından radyasyon kontrolü, tüm tank ve kapalı mahallerinde patlayıcı yanıcı gaz ve oksijen kontrolleri yapılır
-Bu işlemlerin ardından söküme hazırlanacak geminin IMO’nun taslak geri dönüşüm kılavuzu baz alınarak atık envanteri çıkarılır. Asbest, PCB, tıbbi atıklar, aküler, freon gazları ve benzeri atıklar tespit edilip markalanır ve bir rapor haline dönüştürülür
-Hazırlanan bu rapor, Çevre ve Orman İl Müdürlüğü uzmanlarınca yerinde görülerek teyit edilir. Bunca aşamanın titizlikle yerine getirilmesinin tek bir amacı vardır: Çevreye ve insana verilebilecek zararların önlenmesi ve atıkların kontrol altına alınması
-Atıklar tespit edildikten sonra “mütemmim cüz” kontrolü için Gemi Söküm Yönetmeliği gereği Liman Başkanlığı tarafından tayin olunan Gemi Denetim Uzmanı, Gümrük Muayene ve Muhafaza memuru ile DTO bilirkişisinden oluşan heyet geminin kontrolünü yapar. Burada amaç, gemiye ait olmayan veya kaçak olarak yurda sokulması istenen maddeler varsa bunların tespitini yapmaktır. Bu heyet de kontrolün sonunda “Görgü Tutanağı” düzenler
-Gelen geminin her ne kadar  “Gas Free”si yapılmış olsa da tekrardan Türkiye’deki yetkili sörveyler tarafından gaz ölçümleri yapılır. Sonuçlar normal ise “Gas Free” belgesini düzenler, değil ise gemide yeniden “Gas Free” yapılabilir
-Gerekli olan kontrollerin sonunda düzenlenen evraklar tamamlanınca Gümrük Müdürlüğü’ne ithalat için başvurulur ve gerekli olan evraklar Geminin Faturası,Kargo Manifesto, Konşimento Satış Sözleşmesi, bankadan alınan transfer bildirim yazısı, Teslim Protokolü, Gas Free Belgesi, Çevre ve Orman Bakanlığı Onaylı Notifikasyon Yazısı, Fare Muafiyet Raporu ile Gümrük Müdürlüğü’ne başvurularak firma yetkilisi adına bire gümrük şifresi alınır ve şifre girişi yapılarak ithalat işlemi tamamlanır
-Çevre ve Orman Bakanlığı’ndan alınan onaydan sonra sökümü yapılacak olan geminin, tüm atıklardan arındırılma işlemi başlar. Kimyasal, tıbbi ve diğer tehlikeli atıkların temizlenmesinin ardından asbest sökümü başlar
-Asbest, Gemi Söküm Atık Yönetim Merkezi’nin deneyimli elemanlarınca kurallara uygun ve titiz çalışmalarıyla sökülür. Asbest sökümü süresince gemiye girişler yasaklanır. Ekip, özel maske ve tek kullanımlık elbiseler, vakum cihazları ve güvenlik süpürgeleri ile asbest sökümü yapar ve sökülen asbest özel olarak ambalajlanır. Asbest, diğer tüm atıklar gibi geçici atık depolama istasyonuna sevk edilir. Asbest söküm ekibi temizlik aracında temizlenerek asbest liflerinden arınır. Gemi Söküm Sanayicileri Derneği ülkemizde Çevre Bakanlığı tarafından lisanslandırılmış tek asbest söküm kurumudur
-Gemi Söküm Sanayi Bölgesi’nde bulunan geçici atık depolama istasyonunda toplanan atıklar belli periyotlarla İZAYDAŞ’a gönderilir ve burada bertaraf edilir. İZAYDAŞ, ülkemizdeki ilk ve tek lisanslı kombine atık ve tehlikeli atık bertaraf tesisidir. Sintine suları yakıt yakma lisanslı tesislere, atık yağlar ve hurda aküler geri dönüşüm tesislerine gönderilerek ekonomiye kazandırılır
-Asbest temizliğinden sonra geminin söküm aşamasına gelinmiştir. Oksijen ve LPG hortumları bataryaları ile gemiye alınarak ve kesimciler gemiye çıkar. Kesim yapılacak olan mahalden özellikle yanıcı maddeler temizlenmelidir. Kesilen bloklar›n büyüklüğü, sahip olunan vincin kald›rma kapasitesine göre ayarlan›r. Sahada uygun yerlerde istiflenir. Bu arada gemide kesim sürer ve parça al›nd›kça gemi hafifler. Gemide oynakl›€›n artt›€›n› anlay›nca çekim zaman› gelmifltir. Çekim ifllemi yaklafl›k 400-500 ton çekme kapasiteli büyük gömmelere sabitlenmifl ›rgatlarla yap›l›r. Çekim esnas›nda ›rgatla gemi aras›ndaki saha, araç ve insan trafiğine kapan›r.
-Son olarak gemi sökülüp tava k›sm›na gelindi€inde tamamen karaya çekilerek Liman Başkanl›ğ› uzmanlar›nca yerinde görülür ve tanklar›n›n temiz olup olmad›ğ› teyit edildikten sonra tava k›sm›n›n da sökümü ile söküm ifllemi tamamlanm›fl olur.


Uluslararası Çalışmaların Takibi


Yap›lan bütün çal›flmalar ulusal ve uluslararas› etkinliklere tafl›nm›fl olup, IMO’nun bünyesinde kurulan Deniz Çevresini Koruma Komitesi (MEPC) toplant›lar›na Denizcilik Müsteflarl›€›, Çevre ve Orman Bakanl›€› ve Gemi Geri Dönüflüm Sanayicileri Derne€i bünyesinde kat›l›m sağlanarak konunun uluslararas› boyutu de€erlendirilmifl, yap›lan sunumlar neticesinde ilgili ülkeler, ülkemiz gemi söküm sektörünü mercek alt›na alm›fllard›r. IMO’nun bünyesinde kurulan Deniz Çevresini Koruma Komitesinin toplant›lar›nda Gemi Geri Dönüşüm Çal›flma Grubu kurularak “Güvenli ve Çevreye Uyumlu Gemi Geri Dönüflümü ‹çin Uluslararas› Anlaflma Taslağ›” oluşturulmuş ve çal›flmalar› devam etmektedir. Bu çal›şmalar kapsam›nda IMO’daki toplant›lara aktif kat›l›m sağlanmaktad›r. 


Ülkemiz, kendi gemi geri dönüflüm tesislerini kullanarak gemilerin güvenli ve çevreye duyarlı olarak geri dönüşümü için hazırlanan uluslararası taslak anlaşmanın şartlarına uygun bir şekilde yapılmasını hibe yolu ile sağlanacak iki adet gemi üzerinde denemek için bir proje teklifi sunmuştur. Taslak konvansiyon geliştirilirken ona paralel olarak anlaşmanın uygulanabilirliğinin ve etkisinin değerlendirilebilmesi için bir pilot proje uygulanması gerektiği, bu pilot projenin taslak anlaşmanın şimdiye kadar hazırlanmış olan şartlarını izlemek ve muhtemel eksiklerini tanımlamak amacında olduğu IMO’da belirtilmiş ve kabul görmüştür. Proje ile ilgili gerekli izleme komiteleri oluşturulmuş olup, geminin sağlanması ile ilgili çalışmalar devam etmektedir. IMO tarafından organize edilen ilk bölgesel gemi söküm semineri 2005 yılında İzmir’de gerçekleştirilmişti. Gemi geri dönüşümü yapan ülkelerin talebi ile ülkemiz önderliğinde bir “Dünya Gemi Sökümcüler Birliği” kurulması ve merkezinin İzmir olması yönünde teklifler yapılmıştır. Söz konusu birlik (ISRA) ülkemizden altı adet firmanın katılımı ile 2007 yılı içerisinde 10 üye ile kuruldu. Fakat henüz merkezi belirlenmedi. Aliağa’daki geri dönüşüm tesislerimize sırası ile Avrupa İnsan Hakları Komisyonu, Ulusal Çin Gemi Sökümcüleri, Danimarka heyeti, İngiltere Çevre Ajansı ve Fransız Savunma Bakanlığı yetkilileri başta olmak üzere birçok ülke ve sivil toplum örgüt temsilcileri sürekli olarak teknik ziyaretlerde bulunmuştur.


Sonuç Olarak


Sağlıklı bir gemicilik endüstrisi, sağlıklı bir söküm endüstrisi ile paralel hareket etmelidir. Sürekli ve kalıcı, özel ve profesyonel bir gemi söküm endüstrisi, gerek denizcilik gerekse ilgili tüm sektöre katkıda bulunacaktır. Bu nedenle Denizcilik Müsteşarlığı olarak, gemi söküm endüstrisinin geleceğinde proaktif bir rol üstlenmek durumundayız. Düzenli ve istikrarlı bir gemi söküm endüstrisi gemi yapımcılarına, finans kurumlarına, sigortacılara, P&I klüplerine, armatörlere, klas kuruluşlarına, liman devlet kontrollerine ve kiralayıcılara da yarar sağlayacaktır. Doğru bir yaklaşım benimsendiği takdirde, bu dünyayı daha temiz ve güvenli kılma çabasına da yardımcı olacaktır.



Geri
share on twitter share on facebook